ایران سرزمین من

اي وطن ، اي مادر تاريخ ساز

اي مرا بر خاك تو روي نياز

اي كوير تو بهشت جان من

عشق جاويدان من ايران من 

در چهارمين روز سفر به شمال غرب ايران پس از استراحت در جلفا به سمت کلیسای سنت استپانوس در 16 کیلومتری غرب جلفا

و به فاصله ی 3 کیلومتری کرانه جنوبی ارس و در روستای متروکه ای به نام دره شام قرار دارد حركت كرديم . 

در 5 كيلومتري جلفا به كاروانسرايي قديمي به نام خواجه نظر كه در حال تعمير و مرمت بود برخورد كرديم . تاورنيه فرانسوي اين كاروانسرا را ديده و مي نويسد :

 

خواجه نظر يكي از ارامنه ي معتبر بوده و چون در تجارت ترقي كرد و نزد شاه عباس كبير و جانشين او شاه صفي اعتبارات حاصل نمود ، او را كلانتر ملت ارامنه كردند 

و به افتخار وطن اصلي خود جلفا ، كاروانسرايي بزرگ در آنجا بنا كرد   .پس از چند كيلومتر ديگر به كليساي زيبا و سنگي وانت سنت استپانوس رسيديم .

 نام کلیسا گرفته شده از نام استپانوس ، شهید اول راه مسیحیت می باشد و به علت استقرار آن در روستای دره شام به این نام نیز خوانده می شود. ( استپانوس در 26 دسامبر سال36 میلادی در اورشلیم توسط یهودیان سنگسار شد و به شهادت رسید ) 

این کلیسا از لحاظ اهمیت در مقام دوم و بعد از قره کلیسا در استان آذربایجان غربی قرار دارد. درباره تاریخ بناى کلیسا، اظهارات گوناگونى ابراز شده است. 

عده اى آن را از بناهاى اوائل مسیحیت، مى دانند برخى چون تاورنیه بناى آن را به دوره صفویه نسبت مى دهند. در حالى که شیوه معمارى بنا،مصالح ساختمانى رنگین و تزئینات مفصل و زیباى آن مؤید این مطلب است که کلیسا در بین قرن چهارم تا ششم هجرى ساخته شده است

این کلیسا در محوطه اى محصور از درختان و دره سرسبزى واقع شده و حصارى سنگى که بنا را احاطه نموده دور تا دور آن كشيده شده  است .

كه با هفت برج نگهبانى استوانه اى شكل و سنگى ، شبیه دژهاى مستحکم دوره ساسانى و قرون اولیه اسلام احاطه شده است. درباره تاریخ بناى این کلیسا که یکى از شاهکارهاى معمارى است ، مطالب مختلفى نوشته شده است .

صدها سنگ نبشته به زبان ارمنى در داخل و خارج بنا نصب شده است که اگر این سنگ نبشته ها به زبان فارسى ترجمه گردد بانى و معمار و تاریخ بناى کلیسا حتى قسمتهایى از تاریخ اقوامى که در این سرزمین مى زیسته اند ، روشن خواهد شد.

کتیبه اى از سنگ ماسه اى سرخ رنگ به خط نستعلیق بر بالاى در ورودى و زیر طاق مدخل کلیسا به چشم مى خورد  که مورخ به سال ۱۲۴۵ هجرى قمرى مبنى بر خرید قریه دره شام جلفا توسط عباس میرزا ناب السلطنه فرزند فتحعلیشاه از مجبعلى بیگ نخجوانى به مبلغ سیصد تومان و وقف آن به کلیساى سنت استپانوس است.

متن کتیبه:
بسـم الله الـرّحمـن الـرّحیـم و هـو قـدیــم .
درعصرسلطنت اعلی حضـرت قـدر قدرت ، قضـا تؤامان ، سکنـدر حشمت، دارا دربان ، نواب اشرف ، حضرت نایب السلطنة العلیة ، عبـاس میـرزا ، ارواحنـا فـداه که خلـف ارشــد نـامـــدار جمجـاه ، ظل الله ، فتحعلیشاه قاجار است

اوجاق دانيال

ابقی الله عمره و سلطنة و ادام الله ملکـه که مرحمـت بی نهایت در باره کمترین دعاگـو سرکیـس ولـد استپــان خلیفه جلفای من قراء نخجـوان داشت ، و گویا که حسن خدمـت کمترین در پیشگـاه حضـور والا جلــوه گر شده بود ،

 بنابر این قـریه دره شام را در تاریخ سنه 1246 به این کمتـرین که دعا گـوی دولت ابـد مدت شـاهی بـودم تیـول مرحمـت فــرمـودند که صرف اوجاق دانیـال (ع) نمـایم و دعــا گـوی عمــر و دولــت شــاه و شاهـزاده و امیـر زاده ها باشم.

 در تــاریـخ سنــه 1246 قـریــه دره شـام را از عـالیجـــاه مجبعـلی بیـگ نخجـوانی به مبلغ سه صـد تومان گـرفتـه ، وقف اوجـاق دانیــال (ع) ساختیم، که هر کس در این مقـام مبارک بعـد از این خلیفـه بوده باشد اولاً به دولت شاه ایران واجب است دعا نماید.

ثانیاً لعنت خدا و نفرین رسول بر آن کس شود کــه ایـن قـریـه را بفـروشد و یا به بیـع گذارد وصرف اوجاق ننماید. " کتبه علی اشرف نخجوانی سده 1247 "

نقش برجسته هایى از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر روي ديوارهاي كليسا ديده ميشود . تصور نمى رود بتوان حق توصیف طرح هاى زیبا و جالب توجه این گنبد، نقش برجسته ها، سنگ نبشته ها، مجسمه ها، ظرائف هنرى و معمارى گنبد را در این مختصر ادا نمود.

اجاق دانیال، تالارى است متصل به دیوار شمالى کلیسا که ۶ متر عرض و قریب ۲۰ متر طول دارد و به سه قسمت مساوى تقسیم مى شود    ۱- اوجاق دانیال که به وسیله دیوار از تالار جدا شده و به نام دانیال از قدیسین قرن پنجم میلادى معروف است.

۲- تالار اجتماعات در وسط قرار گرفته.   ۳- محل غسل تعمید در انتهاى شرقى تالار واقع است که در آن سکوى بلندى به چشم مى خورد که میز سنگى غسل تعمید در وسط آن نهاده شده است.

دیرى در کنار کلیسا وجود دارد که در چهار طرف آن اتاقهایى وجود داشته که طبقه فوقانى آن جهت استراحت مسافرین و زائرین و طبقه زیرین محل اصطبل چهار پایان آنان بوده است. این دیر فعلا در دست تعمیر است.

در کل منطقه ارامش بسیار عمیقی حاکم است و بنای تمام سنگی ساختمان های کلیسا و شیوه معماری بسیار اصیل آن بیننده را به اعماق تاریخ می برد و بدون اغراق باید بگویم از هر دین و مذهبی که باشی اینجا حس اصیل آدمیت و یکتا پرستی از هر حسی پر رنگ تر وعمیق تر است.

این کلیسا مورد احترام تمام مسیحیان و تقریبا تمامی ادیان است اما در واقع به شاخه خاصی از مسیحیان که گریگوری نامیده می شوند و ساکن ارمنستان هستند تعلق دارد.

بنای کلیسا از سه قسمت مشخص تشکیل شده است نماز خانه اصلی و اجاق دانیال، کلیسای قدیمی و برج ناقوس، وانک یا حوزه علمیه.

برج ناقوس كه اكنون با داربست هاي فلزي سر پا نگهداشته شده است ، يكبار نيز در زمان عباس ميرزا بازسازي و مرمت گرديده است .

متاسفانه ناقوس برج توسط ایتالیایی ها برای مرمت برده شده اما برگشتی در کار نبوده.

در حقيقت اين بنا كتاب گوياي تاريخ است . پس اگر به جلفا سري زديد حتما" از ديدن اين كليسا خود را محروم نكنيد .